Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Gazikültür Yayınları, şehrin tarihine ışık tutan önemli bir akademik çalışmayı yeniden okurlarla buluşturdu. Gaziantepli tarihçi Prof. Dr. Ramazan Erhan Güllü tarafından kaleme alınan Antep Ermenileri: Sosyal, Siyasi ve Kültürel Hayat, 2026 yılında gerçekleştirilen yeni baskısıyla Türk-Ermeni ilişkilerinin Antep'teki tarihi seyrini yeniden gündeme taşıyor. İlk kez 2010 yılında yayımlanan eser, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde hazırlanan bir yüksek lisans tezine dayanıyor.
Osmanlı arşiv belgelerini temel alan çalışma, Türk-Ermeni ilişkilerini yüzyıllara yayılan tarihi bir süreç içerisinde değerlendiriyor. Antep'te Türklerle Ermenilerin uzun yıllar boyunca paylaştıkları ortak yaşam kültüründen XIX. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan siyasi anlaşmazlıklara, Birinci Dünya Savaşı'ndan Millî Mücadele'ye kadar uzanan gelişmeler altı ana bölümde inceleniyor.
Türk-Ermeni ilişkilerinin tarihi seyri
Kitapta, Osmanlı hâkimiyeti altında Antep'te yaşayan Ermenilerin ticaret, zanaat, eğitim ve kültürel hayattaki yerlerine ilişkin önemli bilgiler sunuluyor. Yüzyıllar boyunca aynı şehir kültürünün parçası olan Türklerle Ermenilerin gündelik yaşamda geliştirdikleri ortak gelenekler, ekonomik ilişkiler ve komşuluk bağları ele alınıyor.
Eserin üzerinde durduğu temel konulardan birini, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk-Ermeni ilişkilerinde yaşanan bozulma oluşturuyor. Osmanlı Devleti'nin karşı karşıya kaldığı siyasi sorunlar, Avrupa devletlerinin bölgeye yönelik politikaları, milliyetçilik hareketleri ve misyonerlik faaliyetlerinin iki toplum arasındaki ilişkilere etkileri tarihi kaynaklar üzerinden değerlendiriliyor.
Misyonerlik faaliyetlerinden Antep Savunması'na
Prof. Dr. Ramazan Erhan Güllü, çalışmasında Antep'te faaliyet gösteren Amerikan-Protestan ve Fransız-Katolik misyonerlerinin çalışmalarına, Amerikan Kolejinin ve Amerikan Hastanesinin kuruluşuna, bu kurumların şehirdeki sosyal ve siyasi gelişmelerle ilişkilerine geniş yer ayırıyor.
Kitapta ayrıca Ermeni siyasi komitelerinin faaliyetleri, 1895 yılında Antep'te meydana gelen olaylar, Birinci Dünya Savaşı sırasında yaşanan gelişmeler ve 1915 Sevk ve İskan Kanunu'nun Antep'teki uygulanışı inceleniyor. Savaş yıllarında Osmanlı Devleti'nin karşı karşıya kaldığı güvenlik sorunları ve alınan kararların tarihi şartları, yazarın arşiv belgelerine dayanan değerlendirmeleriyle okuyucuya aktarılıyor.
Eserin son bölümlerinde ise İngiliz ve Fransız işgalleri sırasında yaşananlar, Fransız ordusu bünyesindeki Ermeni birliklerinin faaliyetleri, Antep Savunması ve Millî Mücadele'nin ardından Ermenilerin şehirden ayrılış süreci ele alınıyor. Böylece Antep'in yakın tarihindeki siyasi ve askerî gelişmeler, Türk-Ermeni ilişkileri çerçevesinde bütünlüklü olarak inceleniyor.
Osmanlı arşiv belgelerinin yanı sıra Türk, Ermeni, İngiliz ve Amerikan kaynaklarından, dönemin hatıratlarından ve Antep Savunması'na ilişkin araştırmalardan yararlanılarak hazırlanan eser, Gazikültür Yayınlarının 128. kitabı olarak yayımlandı. Çalışma, Gaziantep şehir tarihi, Osmanlı'nın son dönemi ve Milli Mücadele tarihi üzerine araştırma yapanlar için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşıyor.
Prof. Dr. Halil İbrahim Yakar: “Tarihi meselelerin değerlendirilmesinde belgeler ve dönemin şartları esas alınmalıdır”
GBB Kültür A.Ş. Genel Müdürü Prof. Dr. Halil İbrahim Yakar kitapla ilgili şunları söyledi:
“Türk-Ermeni ilişkileri, tarihi gerçeklerin ve dönemin siyasi şartlarının bütün yönleriyle değerlendirilmesini gerektiren önemli bir araştırma alanıdır. Prof. Dr. Ramazan Erhan Güllü'nün Antep Ermenileri adlı eseri, Türk-Ermeni ilişkilerinin Antep'teki tarihi seyrini Osmanlı arşiv belgeleri ve farklı kaynaklar ışığında ele alarak şehir tarihçiliğimize önemli katkılar sunmaktadır. Özellikle Birinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan gelişmelerin, işgal döneminin ve kahraman Antep halkının Milli Mücadele sırasında fedakarca verdiği istiklal mücadelesinin tarihi bağlamı içerisinde incelenmesini kıymetli buluyoruz. Gazikültür Yayınları olarak milli tarihimizin doğru anlaşılmasına katkı sağlayan, akademik araştırmalara dayanan ve Gaziantep'in tarihi hafızasını gelecek kuşaklara aktaran eserleri yayımlamaya devam edeceğiz.”
